Wkraczając w pustkę

Jak wygląda świat z perspektywy duszy pozbawionej ciała? Podobnie jak po zażyciu dimetylotryptaminy albo kwasu gammahydroksybutanowego – jest intensywny, barwny, hipnotycznie pulsujący, doświadczany skrajnie subiektywnie, na pograniczu rzeczywistości i urojenia – sugeruje Gaspar Noé w filmie „Wkraczając w pustkę”.

Bohater filmu, Oscar, z pochodzenia Europejczyk, od kilku lat mieszka w stolicy Japonii, gdzie zagłębia się w świat nocnych klubów, transowej muzyki, swobodnego seksu i psychodelicznych narkotyków.

Poznajemy go w ostatni wieczór życia, gdy z narkotycznego odjazdu budzi go telefon. Bohater zgadza się pójść do klubu i ubić interes ze znajomym.

Przemierzając, na wpół przytomny, ulice nocnego miasta, nie podejrzewa nawet, że zastawiono na niego pułapkę. Kilkanaście minut później leży już martwy na posadzce, zastrzelony w czasie policyjnej obławy.

Kamera nie przestaje jednak pokazywać świata z jego perspektywy, jak czyniła to od początku filmu. Zlokalizowanie jej obiektywu w jego oczach (w głowie?) sprawia, że twarz głównego bohatera poznajemy stosunkowo późno i przez cały film widzimy ledwie kilka razy – zazwyczaj w lustrze. Widzimy za to narkotyczne wizje, reminiscencje z przeszłości oraz wszystko to, czego doświadcza błąkająca się po Tokio dusza Oscara.

Rozpoczynająca się w chwili śmierci bohatera kilkudziesięciominutowa sekwencja to ciąg niebywale bogatych wizualnie, wysmakowanych formalnie, fascynujących ujęć, płynnie – bez żadnych wyraźnych cięć – przechodzących w kolejne zdjęcia lub abstrakcyjne, psychodeliczne obrazy. Benoît Debie – operator, który pracował już z Noém przy „Nieodwracalnym” – proponuje widzom unikatowe kinowe doświadczenie, z powodzeniem balansując na granicy klasycznej narracji i filmowego eksperymentu. Doświadczenie to dopełnia znakomicie dobrana muzyka.

Fakt, że kamera z żelazną konsekwencją pokazuje świat z perspektywy pierwszej osoby, zasługuje na szczególną uwagę. Przez większą część filmu bohater istnieje jako czysta świadomość, niezdolna do jakiejkolwiek manifestacji w fizycznym świecie. Powiązanie spojrzenia kamery ze spojrzeniem protagonisty jest nie tylko jedynym sensownym sposobem, by przedstawić jego postać za pomocą języka kina, ale także jedynym świadectwem jego pośmiertnej egzystencji. Patrzę, więc jestem – zdają się tym samym mówić autorzy filmu, przeciwstawiając utożsamione z subiektywnym postrzeganiem istnienie pustce, nirwanie, nieistnieniu.

Na to właśnie nieistnienie nie jest gotowy bohater „Wkraczając w pustkę”, który uciekając od zjednoczenia ze wszechświatem wybiera samotną wędrówkę po ziemi, w poszukiwaniu okazji do kolejnej inkarnacji.

Niestety, właśnie w warstwie znaczeniowej ujawniają się poważne, być może nawet dyskwalifikujące mankamenty tego obrazu wybitnego pod względem formalnym. Potencjalnie minimalistyczna i otwarta konstrukcja fabuły, w którą można by wpisać niebanalne znaczenia, została bowiem uwięziona w sztywnych ramach interpretacyjnych przez nachalnie przywoływany kontekst Tybetańskiej Księgi Umarłych.

W pierwszych kilkunastu minutach filmu jeden z drugoplanowych bohaterów opowiada Oscarowi, co dokładnie – rzekomo wedle Księgi – dzieje się z człowiekiem po śmierci, a pośmiertne losy Oscara są precyzyjnym odtworzeniem tego opisu. W ten sposób Noé nie tylko odbiera widzowi możliwość samodzielnej interpretacji przedstawianych mu treści (jakby niewierząc ani w inteligencję odbiorców, ani w siłę wyrazu języka filmowego), ale także zaprzepaszcza ogromny potencjał, sprowadzając wykreowane w filmie potężne obrazy do roli ilustracji dla irytująco strywializowanego odczytania rytualnego tekstu buddyjskiego.

„Wkraczając w pustkę” pozostaje więc filmem efektownym, lecz balansującym na granicy między arcydziełem a kiczem, granicy, która w tym wypadku okazuje się zaskakująco cienka.

Pierwsza publikacja tej recenzji miała miejsce na łamach magazynu "KINO" (nr 2/2011, s. 36).