Sajat Nowa

Siergiej Paradżanow, a właściwie - Sarkis Paradżanian, wybitny ormiański twórca filmowy, urodził się wkrótce po włączeniu Armenii do Związku Radzieckiego, a właściwie - Zakaukaskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Studiował w Tbilisi i w Moskwie, gdzie pracował u boku Igora Sawczenki. Później związał się z wytwórnią kijowską, gdzie inspirowany twórczością Aleksandra Dowżenki, podobnie jak on szukał swojego miejsca pomiędzy socrealizmem a filmem poetyckim. Język filmów Paradżanowa został ukształtowany przez folklor ukraiński i huculski.

Zaangażowanie w ukraiński ruch narodowy przyniosło mu artystyczną banicję, a w końcu także wyrok pięciu lat prac przymusowych, na które skazano go - jak podają różne źródła - między innymi za homoseksualizm, przemyt dzieł sztuki, współudział w samobójstwie, łapówkarstwo i rozpowszechnianie pornografii.

Sajat Nowa, a właściwie - Harutiun Sajadian, cieszący się sławą najwybitniejszego ormiańskiego poety, mieszkał na terenie Gruzji. Tworzył w językach ormiańskim, gruzińskim i azerbejdżańskim.

Gdy w 1795 roku Gruzję najechały wojska perskie pod wodzą szacha Aghy Mohammada Chana Kadżara, Sajat-Nowa został zgładzony, odmówiwszy wyrzeczenia się wiary chrześcijańskiej.

Jemu właśnie i jego twórczości Siergiej Paradżanow poświęcił film "Sajat Nowa". Obraz o takim tytule nigdy nie trafił jednak do dystrybucji. Został za to skrócony i przemontowany przez awangardzistę i socrealistę, propagandzistę i filmoznawcę, teoretyka filmu i reżysera zarazem, Siergieja Jutkiewicza. Tak powstały "Barwy granatu".

"Jestem człowiekiem, którego życie i dusza są męką. Jestem człowiekiem, którego życie i dusza są męką. Jestem człowiekiem, którego życie i dusza są męką." Te słowa, zaczerpnięte z twórczości Sajat Nowy, otwierają film. Zanim przebrzmią, zobaczymy otwartą księgę, krwawiące granaty, otwartą księgę, krwawiący sztylet, otwartą księgę, bosą stopę rozdeptującą winogrona na kamiennej płycie pokrytej literami nieznanego alfabetu i znów - otwartą księgę. Już wtedy będziemy wiedzieli, że na materię, z której skrojono ten film składają się słowa, symbole, kompozycje, powtórzenia, barwy, rytm.

Słownik, jakim operują "Barwy granatu" zamyka się w kilkudziesięciu czy może kilkuset hasłach. Wśród nich, oprócz wspomnianych ksiąg i owoców znajdziemy ramy, lustra, wahadła, broń, ażurowe tkaniny, elementy pancerza, stroje, dywany, czaszki, kwiaty, naczynia, świece, instrumenty muzyczne, pióra i muszle, a także codzienne i odświętne rytuały.

Elementy te układają się w kompozycje, wizualnie kojarzące się z jednej strony z malarstwem symbolicznym, z drugiej zaś - ze średniowieczną sztuką sakralną.

Perspektywa często ulega zaburzeniu, niektóre ujęcia zdają się ją w ogóle ignorować. Kolejne plany zazwyczaj są wyraźnie oddzielone.

Postaci niejednokrotnie wyglądają i poruszają się nienaturalnie, z teatralną emfazą i nieruchomym wzrokiem, wpatrzonym w pustkę lub prosto w obiektyw kamery. Równie teatralne są ich kostiumy, makijaż i rekwizyty.

Film niewątpliwie jest mocno osadzony w rzeczywistości ormiańskiej kultury, folkloru i religii. Ponadto jego forma i sposób, w jaki rozmaite przedmioty są obecne na ekranie, zdaje się sugerować, że mamy do czynienia z wielką ilością symboli, metafor, być może nawet alegorii. Jednocześnie film jest osnuty na kanwie biografii XVIII-wiecznego ormiańskiego poety, zawierającej liczne analogie do biografii samego autora filmu. Na dodatek można tylko się domyślać, jakie jeszcze treści, być może celowo zamaskowane, by umknąć uwadze cenzorów i dostarczyć satysfakcji wytrawnym kinomanom, chciał Paradżanow zmieścić w tym obrazie.

Jakby tego było mało, film został przecież przetworzony przez ekipę Jutkiewicza - nie ma powszechnej zgody co do tego, czy była to prosta cenzura ze względów obyczajowych, czy też głęboka ingerencja, całkowicie zmieniająca artystyczną wymowę obrazu.

Nie da się zaprzeczyć - aby w pełni odczytać wszystko, co zostało zawarte w filmie, musielibyśmy rozczytać, odkodować, zdeszyfrować i zdekonsrtuować każdy jego element.

Czy wobec trudności z odszyfrowaniem hermetycznych symboli tego nie dość że obcego kulturowo, to jeszcze przemielonego przez cenzorską maszynę filmu, powinniśmy zignorować go, uznając za całkowicie nieprzystępny? Czy jeśli chcemy go w sensowny sposób doświadczyć, skazani jesteśmy na mozolne kompletowanie danych, przeszukiwanie bibliotek i archiwów filmowych, poszukiwanie kontaktu z żyjącymi jeszcze współtwórcami?

Moim zdaniem - nie.

Jakkolwiek cenna jest pierwotna treść, zaszyta w filmie przez jego autorów, myślę, że równie cenne jest jego subiektywne, impresyjne odczytanie przez wrażliwego odbiorcę, świadomego kulturowej odmienności i - co za tym idzie - pewnej hermetyczności tego obrazu.

Pozwolę sobie odwołać się do Umberto Eco. Zadeklarował on niegdyś, iż "wartość estetyczna dzieła jest tym większa, im bogatsze są możliwości jego interpretacji, im różnorodniejsze budzi ono reakcje, im więcej aspektów ukazuje odbiorcy, nie tracąc zarazem własnej tożsamości". Nie da się ukryć, że w zderzeniu z nieznaną kulturą, symboliką i językiem powstają dodatkowe możliwości interpretacji, reakcje i aspekty. I fakt, że interpretacja widza obcego kulturowo może znacznie odbiegać od pierwotnie wpisanej w utwór treści, wcale nie umniejsza wartości tej interpretacji, o ile jest ona spójna i sensowna.

Co więcej, wobec tak bogatego estetycznie filmu jakakolwiek interpretacja jest pewnym nadużyciem. Nie od dziś wiadomo, że symbol jest stosunkowo błahym bytem, niejako pustym w środku, bezradnie odwołującym się do czegoś, co leży "na zewnątrz". O wiele ciekawsza od odczytywania znaku jako symbolu może być jego bezpośrednia kontemplacja, intensywne doznawanie, które napełnia znak jego własną treścią, nie potrzebującą odwołań do czegokolwiek zewnętrznego względem utworu, w którym ów znak się zawiera.

A "Barwy granatu" zdecydowanie są filmem, który można kontemplować. Mistrzowsko skomponowane, ocierające się o geniusz, bogate obrazy zabierają widza do zupełnie innego świata. Świat ten jest barwny i żywy, a zarazem niepokojący, tajemniczy, mroczny. Pełen intensywnie doznawanej radości i jeszcze intensywniej doznawanego smutku. Rządzą nim przedziwne prawa, cały jest podporządkowany niezbadanym zasadom, których wszyscy jego mieszkańcy z pełną surowością przestrzegają, poddając się jego rytmowi i energii. Bywa piękny, bywa też odpychający. Jest zaskakująco nieuchwytny - tyle w nim słów spisanych obcym alfabetem na nadpalonych pergaminach, które wiatr rozrywa na strzępy. A nade wszystko jest naprawę unikalny, niezwykły, jedyny w swoim rodzaju.

I chociażby dla tego wyjątkowego kinowego doświadczenia warto "Barwy granatu" obejrzeć. Kto szuka filmu oryginalnego, innego od wszystkiego, co widział do tej pory, nowatorskiego, zupełnie odwracającego wszystko, do czego przyzwyczaił nas język filmu, tego dzieło Paradżanowa nie powinno rozczarować, a na pewno przynajmniej będzie dlań miało sporą wartość poznawczą.

Niestety, "Barwy granatu" mają też swoją mroczną stronę - i tym razem bynajmniej nie chodzi mi o mrok tajemniczy, poetycki i pociągający, ale zwyczajną, prozaiczną i bolesną obrzydliwość. Otóż do bogatego zbioru symboli wykorzystywanych w filmie, należą także zwierzęta i obraz Paradżanowa zawiera kilka dość drastycznych scen z ich udziałem.

Zadawanie na potrzeby artystycznej wypowiedzi jakiejkolwiek krzywdy istotom, które świadomie się na to nie zgodziły, uważam za niedopuszczalne. Zdaję sobie sprawę z faktu, że "Barwy granatu" powstały niemal pół wieku temu, w brutalnej radzieckiej rzeczywistości, a poziom drastyczności wspomnianych scen jest względnie niski i być może stanowi element ormiańskiego folkloru, który został tu jedynie sportretowany. Dlatego też pozwalam sobie wypowiedzieć się na temat filmu w ogólnie pozytywnym tonie i nie rozwodzę się nad tą kwestią nadmiernie. Nie mogłem jednak o niej nie wspomnieć, nie pozostaje też ona bez wpływu na moją ocenę filmu.

Już 25. lutego Box Paradżanowa dostępny będzie na DVD. Filmaster jest patronem medialnym tego wydania.